Wyludnianie się miast staje się zjawiskiem coraz powszechniejszym, lecz historia procesu sięga starożytności. Wiele istniejących po dziś dzień ośrodków miejskich ma w swych dziejach choć jeden etap wyludniania, co dowodzi, że proces ten nie musi być nieodwracalny i nie jest tożsamy ze śmiercią miasta.
Za przykład możemy wziąć starożytny Rzym lub inne miasta leżące w granicach Cesarstwa, które po zapaści państwa przeżyły odpływ ludności na tereny wiejskie oraz zapaść ekonomiczną oraz infrastrukturalną.1 Po przecięciu rzymskich akweduktów przez Gotów ludność skupiła się nad Tybrem, skąd łatwiej było pozyskać wodę. W rezultacie całe ówczesne centrum miasta (zlokalizowane na wzgórzach) zmieniło się w pustkowie, na którym antyczne gmachy przybrały rolę kamieniołomów.2 Populacja skurczyła się z miliona do 50 tysięcy mieszkańców.3
Moment ten należy traktować jako swoisty punkt wyjścia dla kształtowania się nowych form osadnictwa i budownictwa. Co prawda skończyła się epoka stabilizacji, silnej państwowości, ustalonych styli architektonicznych, i zasad planowania miast; jak pokazały jednak następne stulecia, życie wróciło na zgliszcza z spontanicznością, która mimo braku odpowiednich materiałów oraz wykwalifikowanych budowniczych pozwoliła ludziom osiedlać się wśród ruin.4 Pozostałości dawnych struktur, głównie amfiteatrów, zostały przemienione w obronne osiedla, dające schronienie w niepewnych czasach mieszkańcom takich miast jak Florencja5, Lukka, Arles, Perigueux czy Senlis6, a rozległe połacie terenu leżące w obrębie dawnych murów miejskich zmieniły się w pola uprawne i pastwiska. Co ciekawe, miejskie uprawy towarzyszą wyludnianiu się miast również dzisiaj, wystarczy wspomnieć Ivanowo7 czy Detroit, w których zubożałe społeczności zaczęły uprawiać ziemię żeby pozyskać wyżywienie na własny użytek lub też na sprzedaż.8
Doskonałą ilustracją życia, które toczyło się między tym, co zostało ze starożytnego imperium, są ryciny Giovanniego Battisty Piranesiego, który skrupulatnie przeniósł na papier całą „dzielnicę antyczną”, jak nazywano pustkowia z pozostałościami dawnej świetności Rzymu. Na jego pracach widać wyraźnie, że bynajmniej ruiny te nie są martwe. Można wśród nich zobaczyć pasące się kozy, ludzi odpoczywających w cieniu kolumn, handlarzy, intelektualistów mierzących i szkicujących antyczne detale (być może Piranesi umieścił tam samego siebie). Poza tym skruszone mury porośnięte są gęstą roślinnością, wzmacniającą romantyczny wydźwięk miejsca.9
 |
| Rys 1. Ruiny Świątyni Junony, źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/Piranesi-15021.jpg?uselang=fr |
Uważam te ryciny za istotną przesłankę do sformułowania tezy, że miasto wymierające czy też wymarłe można postrzegać nie jako przygnębiający dowód upadku, ale jako tło dla triumfującego życia, podkreślające dodatkowo jego zdolność do adaptacji tego, co zastane. Nawet w akcie pozyskiwania budulca z dawnych gmachów nie widziałbym tylko aktów barbarzyństwa lecz też oznakę tego, że miasto, choć przekształcone, wciąż żyje, a w mojej opinii budulec jest jednym z nośników pamięci o jego dawnych dziejach.
Rzym, po wielu różnych zawirowaniach historii, w wyniku których populacja miasta nieraz kurczyła się jeszcze bardziej niż po upadku imperium, przekroczył liczbę mieszkańców z czasów Oktawiana Augusta dopiero w pierwszej połowie lat 30-tych XX wieku10 (!), a poza obrys Murów Aureliańskich wytyczonych w III wieku (nie licząc Watykanu), miasto rozwinęło się dopiero po połowie XIX wieku, w rezultacie zjednoczenia się Włoch11. Mimo wielu dramatycznych momentów, których Rzym doświadczył, jest dziś znowu największym miastem Italii i stolicą państwa a oznaki jego upadku sprzed ponad tysiąca lat oglądane są przez ludzi przyjeżdżających z całego świata.
1Wacław Ostrowski, Wstęp do historii budowy miast, Warszawa 1996, s. 68
2 Doskonale ilustruje to plan miasta sporządzony przez Bufaliniego, na którym wyraźnie widać jak miasto „skurczyło się” wewnątrz Murów Aureliańskich. Wacław Ostrowski, Wstęp do historii budowy miast, Warszawa 1996, s.407
4 Leonardo Benevolo, Storia della cita, Frankfurt/Nowy Jork 2000, s. xxx
5 Tem sam scenariusz wyludniania towarzyszył Florencji - jej populacja skurczyła się z 10 tysięcy mieszkańców do około tysiąca. Amfiteatr leżący na obrzeżach miasta stał się warowną twierdzą, zostawiając swój ślad w planie miasta do dziś (zajmuje aż trzy bloki zabudowy). Zob. Leonardo Benevolo, Storia della cita, Frankfurt/Nowy Jork 2000, s. 481, 500
6 Leonardo Benevolo, Storia della cita, Frankfurt/Nowy Jork 2000, s. 330, 331
7 Przykład Ivanowa był omawiany podczas wykładu, który Philipp Oswalt wygłosił w AA School of Architecture w Londynie 14 marca 2005 roku.
8 Uprawy w Detroit nie służą tylko wyżywieniu mieszkańców, ale też detoksykacji gruntu (np. słoneczniki absorbują dużą ilość toksyn z ziemi). Philipp Oswalt, Shrinking cities Volume 1, Osterfildern 2006, s. 485
9 Pełen zbiór prac Piranesiego można znaleźć w publikacji pod redakcją Luigiego Ficcciego Giovanni Battista Piranesi, The Complete Ethings, Volume 1-2
10 http://dati.istat.it/Index.aspx
11 Dowodem na to mapa pod tytułem Plan de Rome moderne, wydana w Paryżu w 1838 roku, na której zwarta zabudowa wciąż stanowi niewielką część terenu zamkniętego murami.
